1\. Ἡ Ἑλλάδα στὸ διεθνὲς πολιτικὸ περιβάλλον τοῦ Μεσοπολέμου
Ἡ δεκαετία τοῦ 1930 ὑπῆρξε περίοδος ἔντονων πολιτικῶν καὶ διπλωματικῶν ἀνακατατάξεων γιὰ τὴν Εὐρώπη. Ἡ ἄνοδος τοῦ φασισμοῦ στὴν Ἰταλία, τοῦ ἐθνικοσοσιαλισμοῦ στὴ Γερμανία καὶ ἡ ἐνίσχυση τῶν αὐταρχικῶν καθεστώτων διαμόρφωσαν ἕνα νέο διεθνὲς περιβάλλον.
Ἡ Ἑλλάδα, ἐξαιτίας τῆς γεωγραφικῆς της θέσης, τῶν θαλάσσιων ὁδῶν τῆς Ἀνατολικῆς Μεσογείου καὶ τῆς στρατηγικῆς σημασίας τῆς Κρήτης, ἀποτελοῦσε σημαντικὸ πεδίο διπλωματικοῦ ἀνταγωνισμοῦ.
Ἡ Μεγάλη Βρετανία ἐνδιαφερόταν ἰδιαίτερα γιὰ τὴ διατήρηση τῆς ἐπιρροῆς της στὴν Ἀνατολικὴ Μεσόγειο, ἐνῶ ἡ Γερμανία ἐπεδίωκε τὴν ἐνίσχυση τῶν οἰκονομικῶν καὶ πολιτικῶν της σχέσεων μὲ τὰ Βαλκάνια.
Μέσα σ' αὐτὸ τὸ περιβάλλον ἐπιβλήθηκε, τὴν 4η Αὐγούστου 1936, ἡ δικτατορία τοῦ Ἰωάννη Μεταξᾶ.
Τὸ καθεστὼς εἶχε ἔντονα αὐταρχικὰ καὶ φασιστικὰ χαρακτηριστικά, ἐμπνεόταν ἀπὸ διάφορα εὐρωπαϊκὰ πρότυπα καὶ προωθοῦσε τὴν ἰδέα τοῦ λεγόμενου «Τρίτου Ἑλληνικοῦ Πολιτισμοῦ».
Ἡ ἰδεολογική του συγγένεια μὲ τὰ ὁλοκληρωτικὰ καθεστῶτα τῆς Εὐρώπης, ὅμως, δὲν συνεπαγόταν ταύτιση τῆς ἐξωτερικῆς πολιτικῆς του μὲ τὴ Γερμανία ἢ τὴν Ἰταλία.
2\. Τὸ ἀντικαθεστωτικὸ κίνημα τῶν Χανίων τῆς 29ης Ἰουλίου 1938
Δύο χρόνια μετὰ τὴν ἐπιβολὴ τῆς δικτατορίας, ἡ δυσαρέσκεια ἐναντίον τοῦ καθεστῶτος εἶχε ἐπεκταθεῖ σὲ σημαντικὰ τμήματα τῆς πολιτικῆς καὶ ζωῆς.
Ἡ Κρήτη, μὲ τὴν ἰσχυρὴ βενιζελικὴ πολιτικὴ παράδοση, ἀποτελοῦσε ἕναν ἀπὸ τοὺς σημαντικώτερους χώρους ἀντικαθεστωτικῆς δραστηριότητας.
Ἡ κατάργηση τῶν πολιτικῶν ἐλευθεριῶν, ἡ διάλυση τῶν κομμάτων, ἡ λογοκρισία καὶ οἱ διώξεις τῶν πολιτικῶν ἀντιπάλων εἶχαν δημιουργήσει ἕνα περιβάλλον ἔντονης δυσαρέσκειας.
Τὸ κίνημα τῆς 29ης Ἰουλίου 1938 ἀποτέλεσε τὴν ἔμπρακτη ἐκδήλωση αὐτῆς τῆς ἀντίδρασης.
2.1. Οἱ πρωταγωνιστὲς καὶ ἡ πολιτικὴ σύνθεση
Κεντρικὴ θέση στὴν ὀργάνωση τοῦ κινήματος κατεῖχαν ὁ Ἀριστομένης Μητσοτάκης, ὁ Μανοῦσος Βολουδάκης, ὁ Ἰωάννης Μουντάκης, ὁ Ἰωάννης Παΐζης καὶ ὁ στρατηγὸς Ἐμμανουὴλ Μάντακας.
Στὴν ἐπαναστατικὴ ἐπιτροπὴ συμμετεῖχαν ἐπίσης ὁ Διονύσιος Μάντακας καὶ ὁ δικηγόρος Ἐμμανουὴλ Μπακλατζής.
Ἰδιαίτερο ἐνδιαφέρον παρουσιάζει ἡ συμμετοχὴ στελεχῶν τοῦ Κομμουνιστικοῦ Κόμματος Ἑλλάδας, μεταξὺ τῶν ὁποίων ὁ Μάρκος Βαφειάδης καὶ ὁ Βαγγέλης Κτιστάκης.
Ἡ συνεργασία βενιζελικῶν καὶ κομμουνιστῶν ἀποτελεῖ ἕνα σημαντικὸ στοιχεῖο τῆς πολιτικῆς φυσιογνωμίας τοῦ κινήματος. Παρὰ τὶς ἰδεολογικές τους διαφορές, οἱ συγκεκριμένοι πολιτικοὶ χώροι συναντήθηκαν στὸν κοινὸ στόχο τῆς ἀνατροπῆς τῆς δικτατορίας.
2.2. Ἡ κατάληψη τῶν Χανίων
Τὶς πρῶτες πρωινὲς ὧρες τῆς 29ης Ἰουλίου, οἱ κινηματίες κατέλαβαν σημαντικὰ διοικητικὰ καὶ ἐπικοινωνιακὰ κέντρα τῶν Χανίων.
Μεταξὺ αὐτῶν περιλαμβάνονταν τὸ Τηλεγραφεῖο, ἡ Γενικὴ Διοίκηση Κρήτης, ἡ Διοίκηση Χωροφυλακῆς καὶ ἀστυνομικὰ τμήματα.
Ἡ Ἐπαναστατικὴ Ἐπιτροπὴ ἐξέπεμψε διάγγελμα πρὸς τὸν βασιλιᾶ Γεώργιο Β΄, τὶς Ἔνοπλες Δυνάμεις καὶ τὸν ἑλληνικὸ λαό.
Τὸ διάγγελμα ζητοῦσε:
* Τὴν ἄμεση ἀπομάκρυνση τῆς κυβέρνησης Μεταξᾶ.
* Τὴν ἀποκατάσταση τοῦ κράτους δικαίου καὶ τῶν λαϊκῶν ἐλευθεριῶν.
* Τὸν σχηματισμὸ κυβέρνησης ἐθνικῆς σωτηρίας, ἀνεξάρτητα ἀπὸ πολιτικὲς παρατάξεις.
Ἡ ἐπίκληση τῆς ἐθνικῆς σωτηρίας δείχνει ὅτι οἱ κινηματίες ἐπιχείρησαν νὰ παρουσιάσουν τὴν ἐνέργειά τους ὡς προσπάθεια ἀποκατάστασης τῆς πολιτικῆς νομιμότητας.
2.3. Ἡ ἀποτυχία τοῦ κινήματος
Τὸ βασικὸ πρόβλημα τῆς ἐξέγερσης ἦταν ἡ ἀπουσία παγκρήτιου συντονισμοῦ.
Ἡ ἔλλειψη ἀντίστοιχης κινητοποίησης στὸ Ἡράκλειο καὶ στοὺς ἄλλους νομοὺς ἀποδυνάμωσε τὴν προσπάθεια.
Παράλληλα, ὁ Γενικὸς Διοικητὴς Κρήτης Παναγιώτης Σφακιανάκης κατόρθωσε νὰ κινητοποιήσει τὶς κρατικὲς ἀρχές, ἐνῶ ἡ χωροφυλακὴ ἄρχισε τὸν ἀφοπλισμὸ καὶ τὶς συλλήψεις.
Οἱ ἀρχηγοὶ τοῦ κινήματος διασκορπίστηκαν καὶ κατέφυγαν στὰ Σφακιά. Ἡ κινητοποίηση κατέρρευσε.
Ἀκολούθησαν ἔκτακτα στρατοδικεῖα καὶ βαριὲς καταδίκες. Οἱ πρωταγωνιστὲς καταδικάστηκαν ἐρήμην σὲ θάνατο, ἐνῶ ἄλλοι συμμετέχοντες καταδικάστηκαν σὲ πολυετῆ φυλάκιση.
2.4. Ὁ Ἐμμανουὴλ Τσουδερὸς καὶ ἡ χρηματοδότηση
Ἰδιαίτερη σημασία ἔχει ἡ περίπτωση τοῦ Ἐμμανουὴλ Τσουδεροῦ, διοικητῆ τότε τῆς Τράπεζας τῆς Ἑλλάδος.
Σύμφωνα μὲ τὴν ἱστορικὴ βιβλιογραφία, ὁ Τσουδερὸς κινήθηκε παρασκηνιακὰ καὶ συνέβαλε στὴ χρηματοδοτικὴ ὑποστήριξη τῶν κινηματιῶν.
Ἡ συμμετοχή του εἶναι σημαντικὴ διότι συνδέει τὴν τοπικὴ ἐξέγερση μὲ εὐρύτερους πολιτικοὺς κύκλους τῆς Ἀθήνας.
Ὁ ρόλος του πρέπει νὰ ἐξετασθεῖ καὶ σὲ σχέση μὲ τὶς μεταγενέστερες πολιτικὲς ἐπαφές του μὲ Βρετανοὺς διπλωμάτες.
2.5. Ἡ βρετανικὴ διάσταση καὶ ἡ διαφυγὴ τῶν πρωταγωνιστῶν.
Ἕνα ἀπὸ τὰ πιὸ ἐνδιαφέροντα κεφάλαια τῆς ὑπόθεσης εἶναι ἡ φυγὴ τῶν πρωταγωνιστῶν στὸ ἐξωτερικό—καὶ συγκεκριμένα στὴν ἀγγλοκρατούμενη Κύπρο.
Σύμφωνα μὲ τὴν ἔρευνα τοῦ Ἀντώνη Σανουδάκη, ἡ διαφυγὴ πραγματοποιήθηκε μὲ τὴ συμβολὴ τοῦ Ἐμμανουὴλ Μπαντουβᾶ, ὁ ὁποῖος ἐξασφάλισε πλοιάριο καὶ συντόνισε τὴ μεταφορά τῶν καταζητούμενων.
Στὴν ἀφήγησή του παρατίθενται πληροφορίες γιὰ ἀνάμειξη Ἄγγλων πρακτόρων καὶ τοῦ βρετανικοῦ προξενείου Ἡρακλείου.
Ἡ πληροφορία αὐτὴ ἀξίζει ἰδιαίτερη προσοχή, διότι ὑποδεικνύει πιθανὴ βρετανικὴ διευκόλυνση τῆς φυγάδευσης, ὄχι κατ' ἀνάγκην καὶ συμμετοχὴ στὴν ἀρχικὴ ὀργάνωση τῆς ἐξέγερσης.
3\. Ἡ γερμανόφιλη συνωμοσία τοῦ 1940.
Ἡ δεύτερη ὑπόθεση παρουσιάζει διαφορετικὴ πολιτικὴ καὶ διπλωματικὴ διάσταση.
Τὸ καθεστὼς Μεταξᾶ διατηροῦσε σχέσεις μὲ τὴ Ναζιστικὴ Γερμανία σὲ ἐπίπεδο ἰδεολογικῆς ἐπιρροῆς, ἐμπορίου, πολιτιστικῶν ἐπαφῶν καὶ κρατικῆς προπαγάνδας.
Τὸν Σεπτέμβριο τοῦ 1936, ὁ Γιόζεφ Γκαίμπελς πραγματοποίησε ἐπίσημη ἐπίσκεψη στὴν Ἑλλάδα καὶ εἶχε ἐπαφὲς μὲ τὸν Μεταξᾶ καὶ τὸν Κώστα Κοτζιᾶ.
Ἡ γερμανικὴ ἰδεολογικὴ ἐπιρροὴ ἦταν ἐμφανὴς στὴν ὀργάνωση τῆς νεολαίας, στὴν πολιτικὴ προπαγάνδα καὶ στὴν προβολὴ τῆς ἐθνικῆς ἀναγέννησης.
Ὡστόσο, ἡ ἐξωτερικὴ πολιτικὴ τῆς δικτατορίας δὲν ἀκολούθησε γερμανικὴ κατεύθυνση.
Ἡ Ἑλλάδα ἐξακολουθοῦσε νὰ ἐξαρτᾶ τὴν ἀσφάλειά της ἀπὸ τὴν ἰσορροπία τῶν ναυτικῶν δυνάμεων στὴ Μεσόγειο, ὅπου ἡ Μεγάλη Βρετανία διέθετε σαφὲς στρατηγικὸ πλεονέκτημα.
Ἰδιαίτερο ἐρευνητικὸ ἐνδιαφέρον παρουσιάζει τὸ ζήτημα τῆς συνωμοτικῆς δραστηριότητας γερμανόφιλων κύκλων γιὰ τὴν ἀνατροπὴ τοῦ Μεταξᾶ, ἐν γνώσει τῶν ἐν Ἀθήναις Πρεσβειῶν Ἰταλίας καὶ Γερμανίας.
Μεταξὺ τῶν προσώπων ποὺ ἐμπλέκονται εἶναι ὁ Θεόδωρος Σκυλακάκης, ὁ Θεόδωρος Τουρκοβασίλης, ὁ ὑποστράτηγος Κωνσταντῖνος Πλατῆς, οἱ Πέτρος καὶ Περικλῆς Ράλλης, ὁ Σωτήριος Γκοτζαμάνης καὶ κατεξοχὴν ὁ Κωνσταντῖνος Κοτζιᾶς.
Ἡ πολιτικὴ καὶ στρατιωτικὴ προέλευση αὐτῶν τῶν προσώπων δείχνει ὅτι ἡ ἀμφισβήτηση δὲν προερχόταν μόνο ἀπὸ τὴν παραδοσιακή, βενιζελικὴ ἀντιπολίτευση, ἀλλὰ καὶ ἀπὸ κύκλους ποὺ εἶχαν συνεργαστεῖ μὲ τὸ καθεστώς Μεταξᾶ.
Κεντρικὸ σημεῖο τῆς ὑπόθεσης ἀποτελεῖ τὸ ζήτημα τοῦ ὑποστρατήγου Κωνσταντίνου Πλατῆ καὶ τῶν σχέσεών του μὲ τὴ στρατιωτικὴ ἡγεσία.
Σύμφωνα μὲ τὶς πηγές, ὁ Πλατῆς ἐπιχείρησε νὰ ἀμφισβητήσει τὴ θέση τοῦ ἀρχηγοῦ τοῦ Γενικοῦ Ἐπιτελείου Στρατοῦ Ἀλεξάνδρου Παπάγου, ἐπικαλούμενος πληροφορίες γιὰ τὴν ἀρνητικὴ στάση τῆς Γερμανίας ἀπέναντι στὸ πρόσωπό του.
Τὸ περιστατικὸ ἔλαβε πολιτικὲς διαστάσεις, διότι ἡ ἀμφισβήτηση τῆς στρατιωτικῆς ἡγεσίας ἦταν δυνατόν νὰ ἐπηρεάσει τὸν διεθνῆ προσανατολισμὸ τῆς χώρας.
Ἕνα ἀπὸ τὰ σοβαρότερα ζητήματα τῆς ὑπόθεσης εἶναι ἡ σύνδεση τῶν συνωμοτῶν μὲ γερμανικοὺς διπλωματικοὺς κύκλους.
Ὁ Δασκαρόλης (βλ. βιβλιογραφία) ἐξετάζει τὸν ρόλο τοῦ Γερμανοῦ πρέσβη πρίγκιπα Victor zu Erbach-Schönberg, καθὼς καὶ τὶς ἀναφορὲς γιὰ πιθανὴ χρηματοδοτικὴ ὑποστήριξη μέσω τοῦ Ἑλληνοκροάτη ἐπιχειρηματία Ἔγκον Κοντουμᾶ (τοῦ ὁποίου τὴν γερμανόφωνη ἀθηναϊκὴ ἐφημερίδα ἔκλεισε γιὰ λίγο ὁ Μεταξᾶς).
Ἰδιαίτερη σημασία ἔχουν ἐπίσης οἱ καταχωρίσεις τοῦ προσωπικοῦ ἡμερολογίου τοῦ Μεταξᾶ, ὅπου καταγράφονται ὑποψίες καὶ ἀναφορές του σὲ πολιτικὰ πρόσωπα ποὺ θεωροῦνταν ὅτι ἐνεργοῦσαν ὑπὲρ γερμανικῶν συμφερόντων.
Συγκεκριμένα, διαίτερη σημασία παρουσιάζουν οἱ καταχωρίσεις:
* Τῆς 5ης Ἰουλίου 1940, γιὰ τὶς ὑποψίες σχετικὰ μὲ γερμανόφιλους κύκλους.
* Τῆς 10ης Αὐγούστου 1940, μὲ ἀναφορὰ στὸν Μαυρομιχάλη.
* Τῆς 29ης Αὐγούστου 1940, μὲ τὴν ἀπόφαση σύλληψης καὶ ἐκτόπισης τοῦ Τουρκοβασίλη.
* Τῆς 5ης Σεπτεμβρίου 1940, μὲ ἀναφορὰ στὸ ζήτημα τοῦ Πλατῆ.
Τελικά, τὴν ὕπαρξη τῆς γερμανόφιλης συνωμοτικῆς κίνησης ἀποκάλυψε ὁ ἴδιος ὁ Μεταξᾶς στὸ έπετειακὸ διάγγελμά του τῆς 4ης Αύγούστου 1940 , ὅπου ἀνέφερε ὅτι οἱ ξἐνες πρεσβεῖες δὲν ἐνἐδωσαν στὶς παρακλήσεις τῶν συνωμοτῶν...
Πάντως , εἶναι ἀλήθεια ὅτι μετὰ τὴν ἐξάρθωση αύτῆς τῆς γερμανὸφιλης συνωμοσίας ἐν τῇ γενέσει της ἀπὸ τὸν Μανιαδάκη (τέλη Ἰουλίου 1940), οἱ Ἰταλοὶ ἄρχισαν τὶς προκλὴσεις κατὰ τῆς Ἑλλὰδος, ὥστε νὰ ἀπορεῖ κι ὀ ἴδιος ὁ Γκράτσι γράφοντας στὰ μεταπολεμικά "Ἀπομνημονεὺματα" του {"Ἡ Ἀρχὴ τοῦ Τέλους", σελ.213, ἐκδ. Ἑστία,1980} τὰ ἑξῆς· <διερωτήθηκα,πολλὲς φορὲς τί προκάλεσε μεταξὺ 4ης καὶ 11ης Αὐγούστου τὴν ἀπότομη στροφὴ τῆς Ἰταλίας κατὰ τῆς Ἑλλάδος> .
4\. Συμπεράσματα
Ἡ μελέτη τῶν δύο ὑποθέσεων ἀναδεικνύει τὴν πολυπλοκότητα τῆς ἑλληνικῆς πολιτικῆς ζωῆς κατὰ τὴν περίοδο τῆς δικτατορίας τῆς 4ης Αὐγούστου.
Τὸ κίνημα τῶν Χανίων τὸ 1938 ἀποτέλεσε μία ὀργανωμένη προσπάθεια ἀνατροπῆς τοῦ καθεστῶτος, στὴν ὁποία συνεργάστηκαν πολιτικὲς δυνάμεις διαφορετικῆς ἰδεολογικῆς προέλευσης. Ἡ βρετανικὴ διάσταση τῆς ὑπόθεσης εἶναι σημαντικὴ καὶ ἀξίζει περαιτέρω διερεύνηση, ἰδίως ὡς πρὸς τὶς ἐπαφὲς τῶν πρωταγωνιστῶν μὲ τὴ διπλωματικὴ ἀντιπροσωπεία καὶ τὴν πιθανὴ διευκόλυνση τῆς διαφυγῆς τους.
Ἡ γερμανόφιλη συνωμοτικὴ δραστηριότητα τοῦ 1940 παρουσιάζει διαφορετικὴ διάσταση. Ἀναδεικνύει τὶς ἐσωτερικὲς ἀντιφάσεις ἑνὸς καθεστῶτος ποὺ εἶχε ἰδεολογικὰ συγγενικὰ χαρακτηριστικὰ μὲ τὸν εὐρωπαϊκὸ φασισμό, ἀλλὰ ἀκολουθοῦσε ἐξωτερικὴ πολιτικὴ ποὺ δὲν ταυτιζόταν μὲ τὰ συμφέροντα τοῦ Ἄξονα.
Ἡ πιθανότητα ὅτι γερμανόφιλοι κύκλοι ἐπιχείρησαν νὰ ἀνατρέψουν τὸν Μεταξᾶ ἀποτελεῖ σημαντικὸ ἐρευνητικὸ ζήτημα. Ἡ ἱστορικὴ ἀξιολόγησή του προϋποθέτει, ὅμως, τὴν ἀναλυτικὴ ἐξέταση τῶν προσώπων, τῶν πολιτικῶν τους διασυνδέσεων καὶ τῶν πρωτογενῶν ἐγγράφων.
Τὸ βασικὸ συμπέρασμα εἶναι ὅτι ἡ Ἑλλάδα τῆς περιόδου 1938–1940 βρέθηκε στὸ ἐπίκεντρο μιᾶς σύνθετης πολιτικῆς καὶ διπλωματικῆς σύγκρουσης, ἡ ὁποία συνδεόταν μὲ τὴν ἀνακατανομὴ τῆς ἰσχύος στὴν Εὐρώπη.
ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ.
Α. Ἐπιστημονικὲς μελέτες
1\. Koliopoulos, John S. (1977). Greece and the British Connection, 1935–1941. Oxford: Clarendon Press.
4\. Petrakis, Marina (2001). Propaganda in Metaxas' Greece 1936–1940. University of Kent.
Β. Ἱστορικὰ δημοσιεύματα καὶ μαρτυρίες
7\. Χατζηαγγελής, Βαγγέλης (1986). Τὸ ἀντιδικτατορικὸ Κίνημα Κρήτης. Χανιά.
8\. Βαφειάδης, Μάρκος. Ἀπομνημονεύματα, τόμος Α΄. Ἀθήνα: Δίφρος.
9\. Λιναρδάτος, Σπύρος (1988). 4η Αὐγούστου. Ἀθήνα: Θεμέλιο.
10\. Σανουδάκης, Ἀντώνης (1979). Καπετὰν Μπαντουβᾶ: Ἀπομνημονεύματα. Ἀθήνα: Κνωσός.
Γ. Πρωτογενεῖς πηγές
11\ Γκράτσι Ἐμμ., Ἡ Ἀρχὴ τοῦ Τέλους, Ἑστία, 1980
12\. Μεταξᾶς, Ἰωάννης. Προσωπικὸ Ἡμερολόγιο. Ἀπαιτεῖται παραπομπὴ στὴ συγκεκριμένη ἔκδοση καὶ στὶς ἀκριβέστερες σελίδες τῶν καταχωρίσεων τοῦ 1940.
13\. British Foreign Office, σειρὰ FO 371: διπλωματικὴ ἀλληλογραφία σχετικὴ μὲ τὴν Ἑλλάδα, τὸ καθεστὼς Μεταξᾶ καὶ τὶς ἐξελίξεις τοῦ 1938–1941.
14\. Akten zur deutschen auswärtigen Politik: γερμανικὴ διπλωματικὴ ἀλληλογραφία τῆς περιόδου 1937–1941.
15\. Ἀρχεῖο τοῦ ἑλληνικοῦ Γενικοῦ Ἐπιτελείου Στρατοῦ καὶ ἀρχεῖα τῆς Ἀσφαλείας γιὰ τὶς πολιτικὲς καὶ στρατιωτικὲς ἐξελίξεις τοῦ 1940.
Η ΠΗΓΗ ΤΗΣ ΑΝΑΡΤΗΣΗΣ ΕΙΝΑΙ Η ΠΑΡΑΚΑΤΩ https://diamantiskoutoulas.blogspot.com/2026/11/1938-1940.html
